Thích Bảo Thành 

Nhìn sâu vào tâm tham, sự may rủi và con đường trở về với Chánh Niệm

Trong đời sống, có những điều ban đầu tưởng như rất nhỏ nhưng nếu không tỉnh thức, chúng có thể dần dần chiếm lấy tâm mình. Một lần thử vận may có thể chỉ là một phút tò mò. Một lần được mất có thể chỉ được xem như một cuộc vui. Nhưng khi tâm bắt đầu mong chờ cảm giác thắng thua, con người rất dễ bước vào một vòng lặp của hy vọng, thất vọng, rồi lại mong muốn có một lần khác để thay đổi kết quả.

Đó là một trong những biểu hiện của tâm tham ái: luôn nghĩ rằng niềm vui hoặc sự thỏa mãn đang nằm ở lần kế tiếp.

Trong ngôn ngữ đời thường, người ta gọi đó là “mê đỏ đen”. Nhưng nhìn từ góc độ thiền học Phật giáo, vấn đề không chỉ nằm ở trò chơi hay hoàn cảnh bên ngoài. Điều đáng quán chiếu sâu hơn chính là tâm đang tìm kiếm điều gì thông qua sự được mất ấy.

Có người tìm tiền.

Có người tìm cảm giác hồi hộp.

Có người muốn chứng minh mình may mắn.

Có người muốn gỡ lại những gì đã mất.

Có người muốn thoát khỏi sự buồn chán trong cuộc sống.

Có người chỉ muốn tìm một khoảnh khắc quên đi những áp lực đang mang trong lòng.

Nhưng bất kể nguyên nhân ban đầu là gì, nếu tâm ngày càng bị cuốn vào được và mất, sự tự do bên trong sẽ dần thu hẹp.

Đức Phật khi giảng về khổ thường không chỉ nói đến những nỗi đau rõ ràng bên ngoài. Ngài còn chỉ cho con người thấy cơ chế của ái nhiễm và chấp thủ: khi tâm muốn một điều gì đó quá mạnh, nó bắt đầu bị chính điều mình mong muốn trói buộc.

Đỏ đen cũng có thể được nhìn từ góc độ ấy.

Khi thắng, tâm muốn thắng thêm.

Khi thua, tâm muốn gỡ lại.

Khi chưa chơi, tâm nhớ đến cảm giác được mất.

Khi đã quyết định dừng, tâm lại tìm một lý do để bắt đầu.

Như vậy, điều trói buộc con người đôi khi không phải là một vật bên ngoài, mà chính là sự thôi thúc đang lặp đi lặp lại trong tâm.

Đây là điểm rất quan trọng trong việc thực tập chánh niệm. Người tu không chỉ nhìn vào hành động mà còn học cách nhìn vào động cơ phía sau hành động.

Một người có thể ngồi yên nhưng tâm vẫn đang chạy theo tiền bạc.

Một người có thể không đứng trước một cuộc chơi nhưng tâm vẫn đang tính toán được mất.

Một người có thể nói rằng mình không tham, nhưng trong lòng vẫn liên tục mong chờ một cơ hội để có được nhiều hơn.

Vì vậy, thiền không chỉ hỏi: “Tôi đang làm gì?”

Thiền còn giúp ta nhìn sâu hơn:

“Tâm tôi đang tìm kiếm điều gì?”

Khi nhìn được câu hỏi ấy, sự tỉnh thức bắt đầu có mặt.

Trong giáo lý Phật giáo, tham, sân và si thường được xem là những nguồn gốc quan trọng của khổ đau. Tham khiến tâm muốn nắm giữ. Sân khiến tâm chống đối. Si khiến con người không thấy rõ bản chất của sự việc.

Đỏ đen có thể làm ba trạng thái ấy cùng lúc phát triển.

Khi thắng, tham có thể tăng lên.

Khi thua, sân có thể xuất hiện.

Khi tiếp tục tin rằng chỉ cần một lần nữa là mọi thứ sẽ được giải quyết, sự sáng suốt có thể bị che mờ.

Điều đáng sợ nhất không phải chỉ là mất một khoản tiền. Sự tổn thất sâu hơn có thể là khi con người bắt đầu đánh đổi những điều quý giá hơn: thời gian, niềm tin, sự bình an, trách nhiệm với gia đình và khả năng làm chủ chính mình.

Một mái nhà có thể bị ảnh hưởng bởi những quyết định thiếu tỉnh thức.

Một mối quan hệ có thể trở nên căng thẳng vì những lời hứa rồi thất hứa.

Một người có thể đánh mất sự tin tưởng của người thân khi liên tục đặt hy vọng vào vận may.

Những điều ấy cho thấy nhân quả không phải lúc nào cũng xuất hiện ngay lập tức. Có những hậu quả đến rất chậm, nhưng khi đã hình thành thì cần nhiều thời gian để chuyển hóa.

Trong tinh thần Phật giáo, nhân quả không phải là một lời nguyền hay sự trừng phạt. Nhân quả có thể được hiểu là mối liên hệ giữa hành động, tâm niệm và những hệ quả phát sinh từ chúng.

Một tâm thường xuyên chạy theo tham muốn sẽ tạo thành thói quen.

Thói quen được lặp lại sẽ tạo thành xu hướng.

Xu hướng lâu ngày có thể ảnh hưởng đến cách một người nhìn cuộc đời và đưa ra quyết định.

Bởi vậy, muốn thay đổi cuộc đời, đôi khi cần bắt đầu từ một khoảnh khắc rất nhỏ: nhận ra tâm mình đang khởi lên điều gì.

Khi muốn lao vào một cuộc đỏ đen, hãy dừng lại.

Không cần ghét bỏ chính mình.

Không cần tự kết tội.

Chỉ cần nhận biết:

“Đây là tâm muốn được.”

“Đây là tâm sợ mất.”

“Đây là tâm muốn gỡ lại.”

“Đây là sự thôi thúc đang xuất hiện.”

Rồi trở về với hơi thở.

Hít vào, biết mình đang hít vào.

Thở ra, biết mình đang thở ra.

Khoảnh khắc ấy có thể rất bình thường, nhưng chính sự bình thường đó lại là nơi con người lấy lại quyền làm chủ tâm mình.

Chánh niệm không làm cho những ham muốn biến mất ngay lập tức. Chánh niệm giúp chúng ta nhìn thấy ham muốn trước khi biến nó thành hành động.

Đó là một bước rất quan trọng.

Bởi vì giữa một ý nghĩ và một hành động luôn có khả năng xuất hiện một khoảng dừng.

Khoảng dừng ấy chính là cơ hội của tự do.

Trong truyền thống thực hành mà người viết đang theo đuổi, câu niệm “Ma Sa Ốp Uê” được gắn với ý nghĩa tỉnh giác. Nếu sử dụng trong thực tập, điều quan trọng không chỉ nằm ở âm thanh của mật ngôn, mà còn ở sự tỉnh thức mà người hành trì nuôi dưỡng trong từng hơi thở và từng hành động.

Tỉnh giác nghĩa là biết mình đang ở đâu trong tâm.

Biết mình đang vui nhưng không để niềm vui kéo đi.

Biết mình đang buồn nhưng không để nỗi buồn quyết định tất cả.

Biết mình đang tham nhưng không nuôi lớn lòng tham.

Biết mình đang muốn một điều gì đó nhưng vẫn đủ sáng suốt để lựa chọn.

Đó là sự tu tập rất thực tế.

Đạo Phật không chỉ dành cho những giờ ngồi thiền trong không gian yên tĩnh. Đạo Phật đi vào ngay những giây phút mà con người phải lựa chọn giữa một ham muốn và một điều đúng đắn.

Một người có thể tụng rất nhiều bài kinh, nhưng nếu không biết dừng trước một quyết định gây tổn hại cho bản thân và gia đình thì sự hiểu biết ấy vẫn chưa trở thành sức mạnh của đời sống.

Ngược lại, một người biết quay về với hơi thở, biết nhận diện lòng tham và biết dừng đúng lúc, người ấy đang đưa giáo pháp vào đời sống.

Đó chính là pháp hành.

Có khi sự tu tập không phải làm một điều gì lớn lao.

Chỉ là hôm nay không bước tiếp vào một con đường đã biết là nguy hiểm.

Chỉ là thay vì tìm kiếm cảm giác thắng thua, mình trở về với gia đình.

Thay vì chạy theo may rủi, mình làm một công việc chân chính.

Thay vì mong có được thật nhiều, mình học cách biết đủ.

Thay vì cố gỡ lại những gì đã mất, mình học cách nhìn thẳng vào sự việc và bắt đầu xây dựng lại từng chút.

Đó là sự can đảm.

Bởi vì đôi khi khó nhất không phải là thắng một cuộc chơi, mà là dám bước ra khỏi cuộc chơi.

Người đang bị cuốn vào vòng lặp đỏ đen thường có thể mang trong lòng rất nhiều mặc cảm. Vì vậy, lòng từ bi đối với chính mình cũng là điều cần thiết.

Từ bi không có nghĩa là dung túng.

Từ bi là nhìn thẳng vào sự thật nhưng không biến sự thật ấy thành lý do để căm ghét bản thân.

Nếu đã sai, nhận ra sai.

Nếu đã gây tổn thương, tìm cách sửa chữa.

Nếu đã mất mát, học cách chịu trách nhiệm và xây dựng lại.

Nếu cần sự giúp đỡ từ người thân hoặc người có chuyên môn, hãy mạnh dạn tìm kiếm sự hỗ trợ.

Đó không phải là yếu đuối.

Đó là một biểu hiện của tỉnh thức.

Người biết đạo không phải là người chưa từng vấp ngã. Người biết đạo là người khi nhận ra mình đang đi lệch thì biết quay về.

Quay về với hơi thở.

Quay về với gia đình.

Quay về với công việc chân chính.

Quay về với những giá trị giản dị.

Quay về với lòng biết đủ.

Quay về với một đời sống không cần phải chứng minh mình hơn người khác.

Bởi cuộc đời vốn vô thường. Tiền bạc có thể đến rồi đi. May mắn có thể xuất hiện rồi biến mất. Hoàn cảnh có thể thay đổi trong một khoảng thời gian rất ngắn. Nếu đặt toàn bộ hạnh phúc của mình vào một điều luôn biến động, tâm sẽ khó tìm được sự bình an.

Người thực tập Phật pháp học cách tìm niềm vui ở một nơi sâu hơn.

Một bữa cơm bình thường nhưng gia đình còn ngồi bên nhau.

Một buổi sáng thức dậy với tâm nhẹ nhàng.

Một công việc được làm bằng sức lao động chân chính.

Một đêm ngủ yên vì không phải che giấu điều gì.

Một lời nói tử tế dành cho người thân.

Một hơi thở mà mình thật sự biết mình đang thở.

Những điều tưởng như nhỏ bé ấy lại có thể trở thành tài sản quý giá của đời người.

Khi tâm không còn chạy theo đỏ đen, con người bắt đầu nhìn thấy nhiều màu sắc khác của cuộc sống.

Màu của bình minh.

Màu của mái nhà.

Màu của tình thân.

Màu của lòng tử tế.

Màu của sự bình an sau một ngày sống ngay thẳng.

Đó là những thứ không cần phải đặt cược.

Không cần phải thắng người khác mới có.

Không cần may mắn mới nhận được.

Chúng có thể được nuôi dưỡng từng ngày bằng chính cách mình sống.

Vì thế, “đỏ đen” trong chiều sâu của thiền học cũng có thể được hiểu rộng hơn như một lời nhắc nhở về tâm lý hơn thua trong đời sống. Khi con người luôn muốn thắng, luôn sợ thua, luôn so sánh mình với người khác, tâm cũng đang sống trong một dạng đỏ đen khác.

Hơn người thì kiêu.

Kém người thì buồn.

Được thì tham.

Mất thì sân.

Khen thì vui.

Chê thì đau.

Nếu tâm cứ phụ thuộc vào những dao động ấy, đời sống sẽ giống như một chiếc thuyền lên xuống theo từng cơn sóng.

Chánh niệm giúp chúng ta bước ra khỏi vòng quay đó.

Không phải bằng cách trốn khỏi cuộc đời, mà bằng cách sống giữa cuộc đời với một tâm sáng hơn.

Đức Phật dạy con đường hướng đến sự giảm trừ tham ái, sân hận và si mê. Con đường ấy bắt đầu bằng sự thấy biết đúng đắn và được nuôi dưỡng bằng đời sống tỉnh thức. Khi thấy rõ nguyên nhân của khổ, con người có cơ hội thay đổi cách sống.

Vì vậy, điều đáng quý nhất không phải là một lần thắng.

Điều đáng quý nhất là không để tâm mình trở thành kẻ thua cuộc trước chính lòng tham của mình.

Đời người ngắn ngủi.

Không ai biết ngày mai sẽ đưa mình đến đâu.

Không ai có thể giữ mãi tiền bạc, tuổi trẻ hay hoàn cảnh hiện tại.

Nhưng mỗi người đều có thể học cách giữ gìn một thứ rất quý: một tâm biết dừng lại.

Biết dừng trước tham.

Biết dừng trước sân.

Biết dừng trước một quyết định thiếu sáng suốt.

Biết dừng trước khi làm tổn thương người khác.

Và biết dừng để trở về với chính mình.

Khi ấy, con đường an lạc không còn xa.

Nó bắt đầu từ một hơi thở tỉnh thức.

Từ một quyết định chân chính.

Từ một lần biết nói “đủ rồi”.

Từ một bước chân rời khỏi điều đang làm mình khổ.

Và từ khoảnh khắc ấy, ánh sáng của Từ Bi và Trí Tuệ có thể dần dần trở lại.

Không cần tìm vận may nơi đỏ đen.

Khi tâm tỉnh thức, bình an đã là một phước lành.

Sống một kiếp người bình an là được.

MÊ NGHỀ ĐỎ ĐEN 

Đỏ đen… như bóng mây bay,

Thoáng vui phút chốc, cuốn đời trôi dài.

Bao nhiêu mái ấm tàn phai,

Hên thua một ván, mất hoài ngày xanh.

Không chỉ nơi chiếu bạc thôi,

Mà trong cuộc sống, đỏ đen ngập tràn.

Hơn thua, ngã mạn, tham tàn,

Chìm trong ác pháp, phủ màn tối tâm.

Người mê cá cược… chính thân phận mình,

Đánh đổi thiện tâm, gieo bao tội hình.

Người tỉnh quay về… chánh niệm hơi thở,

Mật ngôn sáng soi… Ma Sa Ốp Uê…

Đức Phật chỉ rõ từ lâu,

Đỏ đen khổ lụy, luân hồi đớn đau.

Người biết dừng lại tu mau,

An vui chánh đạo, nhiệm mầu hiện ra.

Đời ngắn ngủi lắm, đừng trao hên xui,

Một lần sa ngã, muôn kiếp ngậm ngùi.

Người hiểu đạo rồi, giữ tâm làm chủ,

Bước vào an lạc, sáng ngời Từ Bi.