Thích Bảo Thành 

Con đường tự học, tự tu và tự thắp sáng tâm mình

Trong đời sống, con người thường thích được người khác công nhận. Có người muốn mình giỏi hơn, hiểu biết hơn, có tiếng nói hơn. Khi biết một điều gì đó, chúng ta dễ có mong muốn chia sẻ cho người khác. Điều ấy vốn không xấu. Chia sẻ hiểu biết có thể là một hành động tốt đẹp nếu xuất phát từ lòng chân thành.

Nhưng giữa chia sẻ điều mình đã học và muốn trở thành người dạy đời là một khoảng cách rất lớn.

Người học Phật càng đi sâu càng cần nhận ra rằng tri thức không đồng nghĩa với trí tuệ, nói nhiều về giáo pháp không đồng nghĩa với sống được với giáo pháp, và biết một vài điều về thiền không có nghĩa là mình đã hiểu thấu tâm mình.

Bởi vậy, trước khi muốn làm thầy của người khác, có một người mà mỗi chúng ta cần học cách hướng dẫn, quan sát và điều phục mỗi ngày.

Đó chính là chính mình.

“Làm thầy chính mình” không có nghĩa là tự phong cho mình một địa vị, cũng không có nghĩa là phủ nhận vai trò của những bậc thầy đi trước. Trái lại, tinh thần ấy bắt đầu từ sự kính trọng người đã chỉ đường, rồi đem những điều được học vào đời sống của chính mình.

Một người học trò biết kính thầy sẽ không chỉ dừng ở việc tôn kính hình thức. Sự kính trọng sâu sắc nhất là học cho đúng, hiểu cho đúng và thực hành cho đúng.

Nếu học mà không hành, kiến thức dễ trở thành một lớp vỏ.

Nếu nói về từ bi nhưng trong đời sống vẫn thường xuyên nóng giận, ta cần quay lại nhìn chính mình.

Nếu nói về vô ngã nhưng luôn muốn người khác công nhận mình, ta cần nhìn lại.

Nếu nói về buông bỏ nhưng tâm luôn chấp vào danh tiếng, địa vị và sự hơn thua, ta cần tiếp tục học.

Phật pháp không phải để làm cho chúng ta có thêm một danh xưng.

Phật pháp là con đường giúp chúng ta nhìn thấy chính mình rõ hơn.

Trong tinh thần lời dạy về “tự mình thắp đuốc lên mà đi”, điều quan trọng là mỗi người cần có khả năng tự quan sát và chịu trách nhiệm đối với đời sống của mình. Ánh sáng của người khác có thể giúp ta nhìn thấy con đường, nhưng không ai có thể bước thay ta.

Thầy có thể chỉ phương pháp.

Bạn bè có thể nâng đỡ.

Kinh điển có thể mở ra nhận thức.

Nhưng hơi thở vẫn phải do chính mình nhận biết.

Tâm sân vẫn phải do chính mình nhìn thấy.

Lòng tham vẫn phải do chính mình chuyển hóa.

Và từng hành động trong đời sống vẫn phải do chính mình chịu trách nhiệm.

Đó là ý nghĩa sâu sắc của việc làm thầy chính mình.

Người làm thầy chính mình trước hết phải học cách quan sát thân, khẩu và ý.

Thân đang làm gì?

Miệng đang nói gì?

Tâm đang nghĩ gì?

Ba phương diện ấy liên hệ mật thiết với nhau.

Một ý nghĩ được nuôi dưỡng có thể trở thành lời nói.

Một lời nói được lặp lại có thể trở thành hành động.

Một hành động được lặp lại có thể trở thành thói quen.

Thói quen lâu ngày ảnh hưởng đến tính cách và hướng đi của đời sống.

Vì vậy, muốn thay đổi cuộc đời, không nhất thiết phải bắt đầu bằng những điều quá lớn lao.

Có thể bắt đầu bằng một ý nghĩ.

Khi một ý nghĩ nóng giận xuất hiện, nhận biết nó.

Khi lòng tham xuất hiện, nhận biết nó.

Khi tâm muốn hơn người xuất hiện, nhận biết nó.

Khi mong muốn được người khác ca ngợi xuất hiện, cũng nhận biết.

Không cần ghét bỏ những trạng thái ấy.

Cũng không cần giả vờ rằng mình không có chúng.

Chỉ cần nhìn thật rõ.

Đó là bước đầu của tỉnh thức.

Trong thiền học, sự quan sát ấy được nuôi dưỡng bằng chánh niệm. Chánh niệm là khả năng có mặt với những gì đang xảy ra trong thân và tâm, nhận biết tương đối rõ ràng mà không lập tức bị cuốn theo.

Hơi thở là một điểm tựa căn bản.

Hít vào, biết mình đang hít vào.

Thở ra, biết mình đang thở ra.

Khi tâm chạy đi, biết tâm đang chạy đi.

Khi tâm trở về, biết tâm đang trở về.

Không cần trách mình vì tâm vọng tưởng.

Chỉ cần nhẹ nhàng trở lại.

Một người thực tập như vậy đang từng bước học cách làm thầy của chính mình.

Bởi “làm thầy” ở đây chính là biết hướng dẫn tâm trở về với điều lành.

Khi tâm muốn nói một lời gây tổn thương, biết dừng.

Khi tâm muốn trả đũa, biết dừng.

Khi tâm muốn phô trương, biết nhìn lại.

Khi tâm muốn chiếm hữu, biết quán chiếu.

Khi tâm bị cuốn vào sợ hãi, biết trở về với hiện tại.

Đây không phải là sự đàn áp tâm. Đây là quá trình hiểu tâm.

Người chưa hiểu tâm thường chiến đấu với chính mình.

Người biết tu tập học cách nhìn tâm bằng trí tuệ và lòng từ bi.

Một cơn giận xuất hiện không có nghĩa ta là người xấu.

Một ý nghĩ ích kỷ xuất hiện không có nghĩa ta không thể thay đổi.

Một lần thất bại không có nghĩa con đường đã kết thúc.

Chánh niệm cho chúng ta cơ hội nhìn thấy mọi trạng thái tâm đều có tính sinh khởi và biến đổi.

Đó là nơi giáo lý vô thường trở nên sống động.

Niềm vui đến rồi đi.

Nỗi buồn đến rồi đi.

Cơn giận đến rồi đi.

Sự khen ngợi đến rồi đi.

Sự chê bai cũng đến rồi đi.

Nếu hiểu được tính vô thường, ta sẽ bớt đặt toàn bộ giá trị của mình vào những thứ luôn thay đổi.

Ta không cần sống chỉ để được người khác công nhận.

Không cần trở thành “thầy” trong mắt mọi người.

Không cần chứng minh mình hiểu biết hơn người khác.

Bởi càng muốn chứng minh mình hơn người, cái tôi càng có cơ hội lớn lên.

Trong đời sống tu tập, đây là một điều cần đặc biệt tỉnh giác.

Có khi con người bắt đầu tu với mong muốn giảm bớt cái tôi, nhưng sau một thời gian lại sinh ra một cái tôi mới: “Tôi tu giỏi hơn.” “Tôi hiểu Pháp sâu hơn.” “Tôi thực hành đúng hơn.” “Tôi có trải nghiệm đặc biệt hơn.”

Cái tôi thay đổi hình thức nhưng vẫn là cái tôi.

Vì vậy, khiêm hạ là một phần quan trọng của người học Phật.

Người thật sự hiểu biết thường không cần phô trương sự hiểu biết.

Người thật sự học thường biết mình còn rất nhiều điều chưa biết.

Người thật sự thực hành thường quan tâm đến việc chuyển hóa chính mình hơn là tìm lỗi của người khác.

Kính Phật không chỉ là lễ lạy trước hình tượng Đức Phật.

Kính Phật còn là kính trọng con đường giác ngộ.

Kính Thầy không chỉ là tôn kính một con người.

Kính Thầy còn là trân trọng những lời chỉ dạy chân chính và đem chúng vào thực hành.

Một người học trò tốt không phải là người luôn nói rằng mình kính thầy.

Người học trò tốt là người sống sao để những điều được học trở thành phẩm chất trong chính mình.

Nếu được dạy về lòng từ bi, hãy tập nói nhẹ hơn.

Nếu được dạy về giới hạnh, hãy sống ngay thẳng hơn.

Nếu được dạy về chánh niệm, hãy tỉnh thức hơn trong từng việc nhỏ.

Nếu được dạy về vô thường, hãy biết trân trọng hiện tại.

Nếu được dạy về vô ngã, hãy bớt cố chấp vào ý kiến của mình.

Đó là cách biến pháp học thành pháp hành.

Và khi pháp học trở thành pháp hành, người học bắt đầu có một thứ trí tuệ rất khác với kiến thức sách vở.

Kiến thức giúp ta biết.

Thực hành giúp ta chuyển hóa.

Biết rằng nóng giận có hại là kiến thức.

Nhận ra cơn giận ngay khi nó vừa sinh khởi và không để nó điều khiển lời nói là thực hành.

Biết rằng vô thường là giáo lý.

Có thể bình thản trước một sự thay đổi mà không chìm trong chống đối là sự thực tập.

Biết rằng từ bi là điều tốt.

Có khả năng đối xử tử tế với người làm mình không vừa ý mới là bước tiến trong tu tập.

Vì vậy, con đường “làm thầy chính mình” không phải con đường tự cô lập. Trái lại, nó cần sự học hỏi không ngừng.

Người tu cần biết lắng nghe.

Lắng nghe thầy.

Lắng nghe bạn đồng tu.

Lắng nghe những người có kinh nghiệm.

Lắng nghe cả những lời góp ý mà mình không thích.

Bởi đôi khi điều làm ta khó chịu lại chính là nơi giúp ta nhìn thấy một góc khuất của bản thân.

Người có tâm học hỏi sẽ không vội phản ứng khi bị góp ý.

Họ có thể lặng lại.

Quan sát.

Phân định.

Điều gì đúng thì tiếp nhận.

Điều gì chưa phù hợp thì bình tĩnh suy xét.

Đó là trí tuệ, không phải sự yếu đuối.

Trong quá trình ấy, chúng ta cũng cần có khả năng phân biệt giữa niềm tin và mê tín.

Phật giáo khuyến khích con người học hỏi, quán chiếu và thực hành, chứ không phải biến mọi điều nghe được thành một niềm tin mù quáng.

Điều gì được nghe, hãy tìm hiểu.

Điều gì được dạy, hãy quán sát.

Điều gì thực hành, hãy nhìn vào kết quả nơi thân tâm.

Một phương pháp chân chính cần giúp con người trở nên tỉnh thức hơn, có trách nhiệm hơn, từ bi hơn và sáng suốt hơn; không nên làm cho con người ngày càng lệ thuộc, sợ hãi hoặc mất khả năng suy xét.

Đây cũng là lý do người học Phật cần giữ tâm tỉnh táo trước những lời tự xưng, những lời hứa hẹn quá mức và những quan niệm thiếu cơ sở.

Tự thắp đuốc không có nghĩa là tự cho mình biết tất cả.

Tự thắp đuốc là biết học hỏi nhưng không đánh mất khả năng quán chiếu.

Kính thầy nhưng không biến sự kính trọng thành mê muội.

Tin giáo pháp nhưng vẫn thực tập bằng sự tỉnh giác.

Khiêm hạ nhưng không đánh mất khả năng suy xét.

Đó là một thái độ trưởng thành trên con đường tu học.

Cuối cùng, “làm thầy chính mình” có thể được hiểu rất đơn giản: mỗi ngày học cách sống tốt hơn ngày hôm qua.

Không cần trở thành một người đặc biệt.

Không cần tìm kiếm những trải nghiệm kỳ lạ.

Không cần chạy theo danh xưng.

Chỉ cần tâm bớt tham một chút.

Bớt sân một chút.

Bớt si một chút.

Biết thương người hơn một chút.

Biết nói lời chân thật hơn.

Biết giữ giới hơn.

Biết lắng nghe hơn.

Biết quay về với hơi thở nhanh hơn mỗi khi tâm bị cuốn đi.

Những thay đổi nhỏ ấy chính là con đường.

Một ngày nào đó, chúng ta có thể nhận ra rằng người thầy quan trọng nhất không phải là người đứng trên bục giảng, mà là sự tỉnh thức đang dần lớn lên trong chính tâm mình.

Thầy bên ngoài có thể chỉ đường.

Nhưng người bước đi là mình.

Kinh điển có thể mở cửa.

Nhưng người bước vào là mình.

Bạn bè có thể động viên.

Nhưng người thực hành là mình.

Và cuộc đời chính là nơi kiểm chứng sự tu tập.

Nếu sau nhiều năm học Phật mà tâm vẫn đầy hơn thua, ta cần quay lại học.

Nếu biết rất nhiều giáo lý mà lòng từ bi chưa lớn, ta cần quay lại học.

Nếu nói về an lạc nhưng đời sống luôn bất an, ta cần quay lại hơi thở.

Không sao cả.

Con đường tỉnh thức không đòi hỏi chúng ta phải hoàn hảo ngay từ đầu.

Chỉ cần chân thành.

Chỉ cần tiếp tục.

Chỉ cần mỗi lần nhận ra mình đi lệch, lại nhẹ nhàng quay về.

Đó chính là tinh thần của người làm thầy chính mình.

Không đứng cao hơn người khác.

Không lấy Pháp làm chiếc thang để nâng mình lên.

Không dùng sự hiểu biết để phán xét.

Chỉ âm thầm học, âm thầm hành, âm thầm sửa mình.

Rồi một ngày, sự bình an trong tâm trở thành lời dạy không lời.

Người khác có thể không nghe những gì ta nói.

Nhưng họ sẽ nhìn thấy cách ta sống.

Họ sẽ thấy một con người biết dừng lại.

Biết nhận lỗi.

Biết thương yêu.

Biết tha thứ.

Biết khiêm nhường.

Biết sống giữa vô thường mà không đánh mất sự bình an.

Đó là lúc ngọn đèn trí tuệ bắt đầu có ánh sáng.

Làm thầy chính mình không phải để dạy đời.

Làm thầy chính mình là học cách sống một đời tỉnh thức.

Kính Phật bằng đời sống.

Trọng Thầy bằng thực hành.

Học Pháp bằng tâm khiêm hạ.

Giữ Chánh Niệm trong từng hơi thở.

Nuôi Từ Bi trong từng lời nói.

Dùng Trí Tuệ soi từng quyết định.

Và bước đi giữa cuộc đời bằng một tâm nhẹ nhàng, sáng suốt.

Khi ấy, không cần tự xưng mình là thầy.

Bởi sự an lạc trong đời sống đã trở thành câu trả lời.

Và ngọn đèn mà ta thắp lên trong chính mình, dù nhỏ bé, vẫn có thể soi sáng một con đường rất dài.

Làm Thầy Chính Mình

Bạn ơi, có bao giờ mơ làm thầy chưa?

Nói cho người nghe, bắt ai cũng theo?

Nhưng mộng làm thầy chỉ là mây khói,

Không học, không hành, chẳng có ích chi.

Người xưa dạy rằng: Trọng thầy mới được làm thầy,

Kính lời dạy, thực hành mỗi ngày.

Làm thầy không để dạy đời,

Trước hết làm thầy của chính tâm ta.

Tự thắp sáng ngọn đèn trí tuệ,

Đi trong vô thường, khổ, vô ngã.

Kính Phật, trọng Thầy, siêng năng học hành,

An lạc sẽ nở trong tim mỗi ngày.

Đức Phật xưa dạy: “Tự thắp đuốc mà đi”,

Điều phục thân tâm, sống trong tỉnh giác.

Người thật sự làm thầy là người khiêm hạ,

Biết lắng nghe, học hỏi từng giây.

Đừng sống trong mộng, vọng tưởng đưa đường sai lối,

Hãy quay về, làm chủ chính mình.

Làm thầy không để dạy đời,

Trước hết làm thầy của chính tâm ta.

Tự thắp sáng ngọn đèn trí tuệ,

Đi trong vô thường, khổ, vô ngã.

Kính Phật, trọng Thầy, siêng năng học hành,

An lạc sẽ nở trong tim mỗi ngày.

Nếu còn mê tín, còn tin điều hư vọng,

Là còn sống trong mộng, chưa thật tỉnh ra.

Chánh niệm hơi thở, mật thiền nuôi dưỡng,

Từ bi trí tuệ, dẫn lối thảnh thơi.

Hãy làm thầy, làm thầy chính mình,

Thoát khỏi cõi mộng, an vui trong đời.

Học và hành, trọng thầy, kính Phật,

Sáng tâm từ bi, chiếu rọi muôn nơi.